خروج نظامیان آمریکایی از پای گاه هوایی مناس قرقیزستان

(مهدی حقیقت خواه)

کورمان‌بيک باقی‌یف رئیس جمهور قرقیزستان چند روز قبل طی مصاحبه ای توقف اعتبار قرارداد پای گاه هوایی آمریکا در مناس را اعلام کرد و گفت که تا چند روز آینده قرار است این تصمیم به تصویب مجلس این کشور برسد . هر چند که مجلس قزقیزستان برای تصویب این تصمیم ، دست نگه داشته است . مجلس عملاً با این تصمیم ، عمل به وعده ی خود به مسکو را متوقف کرده است . به نظر می رسد دولت قرقيزستان با آغاز بازي چند جانبه ی سياسي بر سر پاي گاه مناس قصد باج‌خواهي از آمریکا و روسیه را دارد . از سویی با اعلام توقف اعتبار حضور نظامیان آمریکا در مناس ، زنگ خطر را برای این کشور به صدا درآورده و از سوی دیگر با تعلیق تصویب این مسأله در مجلس ، روسیه را به واکنش واداشته است . ایالات متحده ای که از این پای گاه برای پشتیبانی از نیروهای خود در افغانستان استفاده می کند و روسیه ای که با اعمال فشار بر قرقیزستان ، قصد جلوگیری از گسترش ناتو به شرق را دارد و به دنبال جای پای محکمی در جنوب خود می گردد . به گزارش بی بی سی دولت روسيه در رابطه با بستن پاي گاه نظامي ياد شده ، قول افزايش کمک هاي مالي و ارتقاء سطح هم کاري هاي تجاري في ما بين به دولت قرقيزستان داده است . در صورت دست يابي به توافق نهايي روسيه و قرقيزستان موافقت نامه اي در خصوص ارائه كمك مالي به ميزان دو ميليارد دلار از طرف روسيه به دولت قرقيزستان ، امضاء خواهند كرد . به این ترتیب به نظر می رسد راه های پیش روی ایالات متحده به این شرح باشد :

1. مذاکره با مسکو و معامله با او بر سر اهداف مورد نظر وی . این سناریو به دلیل این که اهداف روسیه برای فشار بر قرقیزستان یعنی جلوگیری از گسترش ناتو به شرق و فلج کردن ایالات متحده در راه پشتیبانی از نیروهای این کشور در افغانستان فقط با خروج نیروهای آمریکایی از قرقیزستان محقق می شود ، عملی نخواهد یود . هر چند که تصمیم روسیه در مورد این مسأله بر روی روابط این کشور با ایالات متحده تأثیر مستقیم خواهد گذاشت . البته تاریخ سیاسی روسیه نشان می دهد که این کشور همیشه با مبادله ی کالا به کالا موافق بوده است !

2. مذاکره با دولت قرقیزستان برای تمدید حضور نظامیان در این کشور . برای عملی شدن این طرح ، دولت واشنگتن باید به کمک روش های اقتصادی نظیر ارائه ی کمک هزینه های بلاعوض ، تخصیص اعتبار ، وام و یا مساعدت به احداث تأسیسات زیر بنایی ، امید های این کشور را برآورده کند . طرف قرقیزی خواستار آن بود که آمریکایی ها تنها به ارائه ی کمک مالی قناعت نکنند و در طرح های انرژی و صنعتی این کشور سرمایه گذاری نمایند . همان کاری که روسیه برای انجام آن آمادگی خود را اعلام کرده است . متأسفانه دولت ایالات متحده فقط خواستار ادامه ی حضور نظامیان این کشور در پای گاه مناس می باشد و این کنگره ی آمریکاست که باید زمينه ی قانوني اختصاص اعتبارات مالي براي اقتصاد قرقيزستان را فراهم سازد. به نظر چنين مي‌رسد كه كنگره آمریکا فعلاً مشغول رسيدگي به بحران مالي در كشور خود است و هيچ توجهي به مشكلات اقتصادي قرقيزستان ندارد . آمریکا در زمان حاضر در ازای استفاده از  فرودگاه نظامی که در آن نزدیک به یک هزار نظامی آمریکایی مستقر شده و حضور نظامی 15 هزار نظامی در افغانستان را تامین می کند ، سالانه 150 میلیون دلار  در اختیار قرقیزستان قرار می دهد.

3. مذاکره با کشوری ثالث برای ایجاد یک پای گاه نظامی در آن کشور . سفر ژنرال دیوید پترائوس ، فرمانده ی نیروهای مرکزی امریکا به تاجیکستان در راستای همین سناریو تعریف می شود . در اوايل سال جاري بار ديگر رسانه‌هاي خبري هند موضوع امكان استقرار جنگنده‌هاي نيروي هوايي هند در فرودگاه نظامي بازسازي شده ی دوران شوروي در شهرستان فرخار در جنوب تاجيكستان و در نزديكي مرز افغانستان در 60 مايلي دوشنبه - پايتخت تاجيكستان – موسوم به پايگاه هوايي «عيني» را مطرح مي‌كردند. حتي نشريه انگليسي «گاردين» نيز نوشته بود كه هند نخستين پايگاه هوايي خويش را در خارج از قلمرو اين كشور در تاجيكستان تأسيس خواهد كرد.  البته از سوی برخی مقامات وزارت امور خارجه ی آمریکا نام ازبکستان نیز برده می شود که به نظر می رسد عملی نباشد  چرا كه آمريكا از سال 2001 در اين جمهوري داراي پايگاه نظامي خان آباد بود، ولي در سال 2005 و بعد از وخامت اوضاع در روابط تاشكند- واشنگتن در پي حوادث "آنديجان "، اين پايگاه تعطيل شد. در ارتباط با قزاقستان نیز احتمال اين‌كه نورسلطان نظربايف – رييس‌ جمهوري این کشور بدون گرفتن موافقت «برادران بزرگ خويش – روسيه و چين» حكم واگذاري فرودگاه آلماتي به نظاميان امريكايي را امضا كند، ضعيف مي‌باشد.

4. خروج نظامیان امریکایی از مناس و حضور نیروهای ناتو به جای آنان . سفر اخير "رابرت سيمانسي" (نماينده ی ويژه ی دبير كل ناتو در امور آسیای مرکزی و قفقاز) به قرقيزستان در چارچوب همين تلاش ها قابل ارزيابي است. شايد هم وي به دولت قرقيزستان پيشنهاد كرده باشد كه با تغيير نام و اختيارات پاي گاه هوايي مناس آن را در اختيار ناتو قرار دهد. اما اين طرح نيز تازگي ندارد؛ به اين دليل كه قبلاً فرانسه و اسپانيا نيز با قرقيزستان در مورد استقرار نظاميان خود در قلمرو اين كشور موافقت نامه های مشابهي امضا كرده بودند. در حال حاضر آن قراردادها لغو نشده‌اند. يعني اگر هم آمریکایی ها از قرقيزستان نظاميان خود را خارج كنند، براساس توافقات قبلي اروپايي ها مي‌ توانند جاي گزين آمریکا باشند . در اين مورد مي‌توان خروج نظاميان آمریکایی از پاي گاه هوايي خان‌آباد در ازبكستان را در سال 2005 مثال زد. آري نظاميان آمریکایی از ازبكستان رفتند ولي نظاميان آلماني همچنان در اين كشور باقي ماندند.

 در هر صورت به نظر می رسد عاقلانه ترین راه در برابر ایالات متحده ، تلاش برای مذاکره و معامله با روسیه و قرقیزستان برای ادامه ی حضور در پای گاه مناس ، هم چنین تلاش برای رایزنی با هند به منظور استفاده از پای گاه هوایی عینی در تاجیکستان و نیز دادن کمک های بلاعوض به هند در بخش نظامی و هم کاری با این کشور برای تأسیس یک سیستم دفاع ضدّ موشکی مشترک باشد . نتیجه این می شود که هم هند مي‌تواند موضوع استقرار جنگنده‌ها و نظاميان خويش در تاجيكستان را جداً پيگيري نماید و به برآورده شدن آرزوی مندرج در راه برد خود که تبدیل شدن به یک قدرت نظامی برتر در منطقه تا سال 2015 می باشد ، نزدیک شود و هم ایالات متحده می تواند از پای گاه هوایی عینی برای پشتیبانی از نیروهای خود در افغانستان استفاده کند . پای گاهی که به مراتب از مناس به کابل نزدیک تر و افغانستانی که امسال شاهد افزایش 60 هزار نفری نیروهای نظامی امریکا در کشور خود است .

به هر حال اکنون اين سؤال مطرح است كه سرنوشت واحد 376 نيروي هوايي آمریکا مستقر در پاي گاه هوايي مناس در آينده چه ‌خواهد شد؟ امكان دارد كه اين واحد نظامي نيروي هوايي آمریکا به تاجيكستان يا كشور ديگري در آسياي مركزي نقل مكان كند یا آن ها در همان قرقیزستان خواهند ماند ؟ و شاید هم ... مادامي كه مبارزه عليه تروريست ها ادامه دارد، موضوع حضور نظامي آمریکا در منطقه هم چنان به قوت خود باقي خواهد بود. هر چند که پس از گذشت یک روز از زمانی که رئیس جمهور قرقیزستان توقف اعتبار قرارداد درباره "مناس" را اعلام کرد، آمریکا، اتحادیه اروپا و ناتو اعلامیه های مهمی داشتند که محتوای آنها حدوداً از این قرار است: "ما به پای گاه نیاز داریم، ما می خواهیم که آن را حفظ کرده و آماده مذاکره هستیم، اما در صورتی که مبالغ زیادی از ما درخواست کنید، ما می رویم و شما تاسف خواهید خورد".

 پایان

28/11/1387